تنوع معمارى ايران در يك دوره خاص داراى دلايل روشن و ظاهرى بود . مثلا سبك و شيوه آنها كلا و ضرورتا بومى بود . جاها ، غيرمنظم و نابه‌روال بود . صاحب كاروانسرا براى ساخت آن بايد علاقه و هزينه زيادى در نظر مىگرفت . كاركرد يك كاروانسراى خاص با كاروانسراى ديگر فرق مىكرد . شيوه تزيين آنها به مرور زمان تغيير مىيافت ازاينرو كاروانسراهاى دوره صفوى ، بدون اينكه محركه ظاهرى خود را از دست بدهد به چنين تنوعى دست‌يافته است . حد و حدود كردوكار كاروانسرا به جز چند استثناء كه در پائين بررسى خواهد شد ، معمولا تداوم داشت . پس اگر كاروانسرايى تنوع خود را نگهميداشت دليل آن‌را بايد در ذهنيات معمار آن جست نه در عوامل ظاهرى آن . كاروانسراهاى دوره صفوى بطور كلى حاكى از شيوه‌اى است كه معماران در ساخت آنها به كار مىبستند و درآن به چيزى فراتر از كردوكار كاروانسرا فكر مىكردند . اين كاروانسراها نشان از دقت فكر و ابتكار عمل اين استادان است كه با ترتيب و تنظيم معدودى از عناصر معيارى ، به نوعى بلاغت معمارى دست‌يافته‌اند و مىتوانسته‌اند با شكستن بعضى از قراردادها و قواعد به نمود و تأثيرات متحركى در امر كاروانسراسازى نائل آيند چنانچه تعدادى از كاروانسراهاى هشت ضلعى و مدور شاهدى بر اين مدعاست . « 1 » اين كاروانسراها كه بيشتر آنها تحت حمايت شمارى از حاميان ساخته‌شده ، از جاهاى مشخص و روشنى هستند كه مىتوان از آنها نقشه‌هاى معمارى دوره صفوى را تهيه كرد ؛ ولى اگر اين نقشه‌ها مورد استفاده قرار گيرد بايد بطور منظم در هر نوبت بازسازى و بازكارى شود . باوجود اين بعضى از عوامل خارجى وجود دارد كه اين كاروانسراها را توجيه و تفسير مىكند . مثلا اگر اين كاروانسراها در نواحى كوهستانى ساخته شده باشند و در معرض شدت آب‌و هوا باشند ، معمولا سرتاسر بامبندى بوده و يا احتمالا در دامنه تپه‌اى ساخته شده‌اند . راههايى كه معمولا داراى آب‌وهواى گرم و سوزان هستند و يا براى سفر چندان مناسبتى ندارند و رفت‌و آمد در آنها كم است ، كاروانسراهاى ساخته شده كوچكتر از كاروانسراهاى جاده‌اى پررفت‌و آمد و شلوغ است . بعضى از راهها خطرناك بوده‌اند ، چون از جاهايى مىگذشته كه مأمن قطاع الطريق بوده است . بدينسان است كه كاروانسراهاى هشت ضلعى دژمانند سه برجى بر سر راه شيراز پديد آمده است . كاروانسراهايى كه در مجاورت روستائى ساخته مىشد نسبت به كاروانسراهاى ديگر همان رشته ، كوچكتر بوده است . بالعكس اگر كاروانسرايى در نزديكى يكى از شهرهاى عمده برپا مىشد بايد فضاى كافى براى دادوستد و حمل‌ونقل كالا مىداشت چون از

--> ( 1 ) - سيرو ، Caravanserails ، صص 5 - 73 ( ده‌بيد ، امين‌آباد ، خان خرّه ) . كيانى « رباط زين الدين صص 31 - 27 .